Bir “Zihinsel Arkeolojik Kazı”nın Hikâyesi – II

Bazı sorunlar vardır: herkes yaşar, herkes bilir ama kimse çözmeye çalışmaz. Alınan bütün kararlarda o normal ve verili kabul edilir. Güven kaybı bunlardan biridir. Oysa kabullenmek, sorunu çözmez; derinleştirir.

En etkili yaklaşım basittir: Önce anlamak.
Einstein’a atfedilen sözde olduğu gibi, problem doğru anlaşıldığında çözüm çoğu zaman kendiliğinden görünür.

Beyaz Nokta Gelişim Vakfı’nın “Önce Anla!” yaklaşımı buna dayanır. Sorunları doğrudan çözmeye çalışmak yerine, onları doğru sorulara dönüştürmeyi önerir. Çünkü anlaşılmamış bir sorun çözülmez; yalnızca biçim değiştirir ve her yeni biçimiyle daha fazla kaynak israfına yol açar.

Bu yaklaşım, zihinsel bir arkeolojik kazı gibidir:
Yüzeyi değil, kökü kazır.

Tarım Arazilerinden Başlayan Zincir

Tarım arazilerinin küçülmesi ilk bakışta teknik bir sorun gibi görünür. Oysa miras yoluyla bölünme, yerleşim baskısı, sanayileşme ve madencilik kırsalda üretimi verimsizleştirmiş; köyleri geçim sağlayamaz hale getirmiştir.

Sonuç:
Kırsaldan kente göç.

Ancak zincir burada bitmez.
Göç; ithalat artışı, döviz ihtiyacı, köy okullarının kapanması, kentlerde işsizlik, çarpık yapılaşma, suç örgütleri ve gelir adaletsizliği gibi yeni sorunları tetikler.
6 Şubat depremlerindeki büyük kayıplar, bu çarpık yapılaşmanın sonuçlarından biridir.

Oysa bu zincirin ilk halkası kırılabilirdi.

Neden Kırılmadı?

Kooperatifleşme, ortak üretim ve dayanışma modelleri kurulabilseydi; küçük işletmeler birleşebilir, maliyetler düşebilir, verimlilik artabilirdi. Göç bu ölçekte yaşanmayabilirdi.

Peki neden olmadı?

Yanıt teknik değil, toplumsaldır:
Güvenilirlik yetmezliği.

Geçmişte yaşanan istismarlar, insanların dayanışmacı yapılara güvenini aşındırdı. Bugün görülen başarılı örnekler, çoğu zaman birkaç güvenilir kişiye bağlı istisnalardır. Güven kurumsallaşmadığında, dayanışma sürdürülebilir olmuyor.

Güvenilirlik yetmezliğinin yaygınlaştığı toplumda beka sorunu ortaya çıkıyor.

 1 Orijinali 1 Kasım 2023 tarihli, Bir "Zihinsel Arkeolojik Kazı"nın hikayesi 4247kiVhttps://bit.ly/ başlıklı yazının, yeni yaklaşımları da içerecek şekilde, YZ desteği ile yeniden düzenlenmiş halidir.

Kök Sorun daha derinde!

Kazı biraz daha derine indiğinde asalak yaşam biçimiyle karşılaşılıyor:
“Önce bana, hep bana” yaklaşımlı yıkıcı, sömürücü bencillik...

Asalaklar yaslandıkları canlı, kaynak yetmezliğine girip ölünce kendileri de ölüyor. Toplumlarda da sömürücü bencillik aynı sonucu üretir. Kısa vadeli kazanç, uzun vadede ortak kayba dönüşür.

Bu nedenle sorun yalnızca tarımda, şehirleşmede ya da ekonomide değil; birlikte yaşama biçimindedir.

Çıkış Yolu Var mı?

Var, ama adanmışlıkla çalışmayı gerektiriyor.

Dayanışmayı yeniden cazip kılmak, güvenilirliği toplumsal bir değer olarak inşa etmek ve sorgulayan bireyler yetiştirmek gerekiyor.

Beyaz Nokta Gelişim Vakfı’nın Adil Yaşam  ve  Soru Oluşturma Teknği projeleri bu yönde atılmış adımlardır.

Ancak bir başka gerçek daha var!

Güvenilirlik yetmezliği bazıları için beka sorunu iken, sürdürülmesi istismarcı dar çıkar grupları için örtülü varlık kaynağı oluyor. Ancak her iki kesim için de yararlı kazan-kazan türü yaklaşımla iş birliğine zorlanmaları ve etkisizleştirilmeleri mümkün.

O kapsamda Beyaz Nokta Gelişim Vakfı bünyesinde İnsan-Yapay Zeka işbirliğiyle yürütülen hibrit çalışmalar, istismarı azaltabilecek yeni çözüm olanakları sunmaktadır. Her birisini 15 ve 19 dakikalık sesli tanıtımlı “Bu Topraklarda Tutunabilmek” ve “Muhalefet Felsefesi üzerine düşünceler” başlıklı çalışmalar bu kapsamda uygulanabilir önerilere dönüştürülmüş bulunuyor.

Uygulamaya gönüllü Sivil Toplum Örgütleri ve/ya Siyasi Parti yöneticilerinin ilgisini beklemektedir.

Sorun çözme becerisi gelişmiş toplumlar ilerler. Bu beceriden yoksun olanlar ise aynı hataları daha ağır bedellerle tekrar eder.

Sorunlarımızın çoğu dışarıdan gelmiyor.
Onlar, bakmaktan kaçındığımız yerlerde birikiyor. 

Ve gerçek çözüm, oraya inmeyi göze almayı gerektiriyor. 9 Şubat 2026

Necati Saygılı Ph.D.

necati295@gmail.com

 2 O çalışmaların yazılı metinlerine https://bit.ly/409a27n ,  https://bit.ly/4948Sx3 adreslerinden ulaşılabiliyor.